Amerikaanse sancties tegen Rwanda: de EU heeft geen excuus meer om stil te blijven

Terwijl het geweld in Oost-Congo aanhoudt, hebben de Verenigde Staten op 2 maart 2026 sancties opgelegd aan Rwanda. De val van de strategische stad Uvira, amper dagen na de ondertekening van het staakt-het-vuren-akkoord, was onder andere de aanleiding. Voor de Europese Unie, die haar passiviteit maandenlang rechtvaardigde door te wachten op Washington, is het moment van de waarheid aangebroken. 

Een diplomatieke klap in het gezicht van Washington

Het Washington-akkoord, ondertekend op 4 december 2024 onder impuls van de regering-Trump, rustte op twee pijlers: een vredesluik met een staakt-het-vuren en terugtrekking van Rwandese troepen, en een economisch luik met afspraken over strategische grondstoffen en investeringen. Voor Rwanda is dat akkoord aantrekkelijk omwille van de garanties voor bepaalde handelsstromen en economische partnerschappen met de VS.

Maar amper dagen na de ondertekening, op 10 december 2025, veroverden M23-rebellen en het Rwandese leger (Rwanda Defence Forces) Uvira, een stad van 760.000 inwoners aan de grens met Burundi en de op één na grootste stad van Zuid-Kivu. Een diplomatieke provocatie voor de VS. De Amerikaanse sancties zijn een antwoord. 

Sancties tegen de instelling én individuele officieren

Opvallend is dat de nieuwe sancties zich niet alleen richten op individuele commandanten, maar op de Rwanda Defence Forces als instelling. Vier hoge officieren worden ook persoonlijk gesanctioneerd: Mubarakh Muganga, Vincent Nyakarundi, Innocent Kabandana en Jean-Baptiste Gasatura. Hun tegoeden onder Amerikaanse jurisdictie worden onmiddellijk bevroren en elke transactie met een Amerikaanse entiteit is verboden. 

De impact reikt echter verder dan de VS alleen. Omdat het merendeel van internationale financiële transacties in dollars verloopt, is het mogelijk dat internationale banken wereldwijd iedere relatie met de RDF verbreken om niet zelf van het Amerikaanse financiële systeem te worden afgesneden. 

Zelfs als deze sancties op termijn een operationele impact kunnen hebben op de steun van het Rwandese leger aan de M23-troepen, blijft het cruciaal om waakzaam te blijven; de militaire autoriteiten van de AFC-M23 hebben immers onlangs opnieuw een lichting van duizenden nieuw opgeleide militairen gepresenteerd die inzetbaar zijn.

Een wisselend beeld op het terrein, maar de humanitaire crisis blijft

Na de val van Uvira trok AFC-M23 zich in januari terug uit de stad, onder diplomatieke druk van de VS, maar de ontdekking van twee massagraven met 171 lichamen in de buurt van Uvira toont aan hoe groot de schade is.

De humanitaire crisis is allerminst opgelost. Enkel in januari van dit jaar vluchtten 74.000 mensen. Tienduizenden vluchtten richting Burundi, maar dat land zit zelf in een zware socio-economische crisis en heeft zijn opvangcapaciteit al lang overschreden. Sommige Congolezen worden aan de grens tegengehouden en teruggestuurd. Voedsel, onderdak en medische zorg schieten tekort. Het land kent ondertussen de zwaarste cholera-uitbraak in 25 jaar. 

De VN trekken ook aan de alarmbel over de impact op het middenveld. Activisten, journalisten en mensenrechtenverdedigers in Noord- en Zuid-Kivu bevinden zich in groot gevaar. Zonder ondersteuning en beschermingsmaatregelen zoals noodvisa, veilige doorreis en evacuaties voor de meest bedreigden, dreigt hun cruciale werk volledig stil te vallen.

Ondanks de terugtrekking uit Uvira en het zogenaamde staakt-het-vuren blijft AFC-M23 actief en offensief. De gewapende groep voerde in februari en begin maart droneaanvallen uit op de luchthaven van Kisangani, een strategisch knooppunt in het noordoosten van Congo. AFC-M23-leider Corneille Nangaa claimde zelf verantwoordelijkheid voor de aanvallen. De rebellen blijven hun militaire capaciteit actief inzetten, ver buiten de onmiddellijke frontlinies. 

De EU staat nu voor haar eigen verantwoordelijkheid

Bij de Raad Buitenlandse Zaken van zowel december als februari rechtvaardigde de EU haar inactiviteit steeds met hetzelfde argument: coördinatie met Washington was eerst noodzakelijk. Dat argument houdt nu niet meer stand.

Washington heeft gehandeld en zijn diplomatieke en financiële instrumenten ingezet. De EU staat voor haar eigen verantwoordelijkheid. Het gebrek aan actie wordt steeds moeilijker te verantwoorden tegenover de Congolese bevolking en tegenover haar eigen waarden.

De EU beschikt over haar eigen sanctie-instrumenten. Ze kan gerichte maatregelen nemen tegen leiders van AFC-M23 en verantwoordelijke Rwandese topfiguren via de EU Sanctions Mechanism, grotere diplomatieke druk uitoefenen voor een onmiddellijk staakt-het-vuren en een inclusieve vredesdialoog, en respons opschalen voor het middenveld en humanitaire actie. 

De internationale dynamiek kan kantelen. Ook in 2012 heeft de M23 zich - onder grote internationale druk - teruggetrokken uit Goma. De vraag is of de EU na maandenlange stilte mee haar gewicht in de schaal zal leggen, of toekijkt.