Vrouwen op kop in de strijd voor een rechtvaardige energietransitie op Flores

Wanneer de Indonesische overheid in 2017 het eiland Flores uitroept tot “geothermal island”, moet het een voorbeeldproject worden van de nationale energietransitie. Geothermische energie of aardwarmte-energie, energie opgewekt met warmte uit de aarde, moet er zorgen voor meer elektriciteit en minder afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.  

Maar bijna tien jaar later loopt het verhaal heel anders dan gepland: verschillende projecten op Flores stuiten op hardnekkig verzet van lokale Manggarai‑gemeenschappen. Zij benadrukken dat duurzame energie pas écht duurzaam is wanneer ze gepaard gaat met sociale rechtvaardigheid en respect voor inheemse rechten.  

De situatie op het eiland illustreert een groeiend inzicht wereldwijd: de klimaattransitie mag niet leiden tot nieuwe vormen van landroof, cultuurverlies en beslissingen die zonder inspraak worden opgelegd.  

Flores is een ruig en bergachtig eiland waar toegang tot elektriciteit heel ongelijk verdeeld is. De Indonesische overheid ziet aardwarmte als een oplossing voor deze energie‑ongelijkheid.  

Maar voor veel inwoners brengen deze projecten juist heel wat nieuwe problemen. Verschillende geplande boringen, waaronder in Wae Sano en Poco Leok, zijn stilgelegd of vertraagd door massaal lokaal verzet. Gemeenschappen waarschuwen dat de energietransitie niet mag worden doorgedrukt zonder respect voor hun landrechten, veiligheid en cultureel erfgoed.  

Zoals een bewoner uit Poco Leok het verwoordt: “Wij zijn niet tegen hernieuwbare energie. Wij zijn tegen projecten die ons land en onze toekomst bedreigen.” 

Het wantrouwen tegen nieuwe projecten komt niet uit de lucht gevallen. Eerdere aardwarmte‑initiatieven op Flores lieten diepe wonden na.  

Bij een boorincident op de site in Mataloko kwam hete modder vrij die landbouwgronden vernielde, giftige gassen verspreidde en huizen en graven bedolfde. Bewoners verloren hun voedselzekerheid, gezondheid en woonomgeving.  

Een dorpsouder zei hierover: “Ze noemen dit ontwikkeling, maar voor ons betekent het verlies: van water, van land, van de graven van onze voorouders.” 

Vrouwen spelen een centrale rol in het verzet tegen deze geothermische projecten in Poco Leok, Wae Sano en andere gebieden. Ze organiseren protestacties, beschermen waterbronnen en bewaken rituelen die de band tussen de gemeenschap, het land en hun voorouders levend houden. Ook leiden ze gebeden en begeleiden ze traditionele processies door het dorp om duidelijk te maken dat het project hun levensonderhoud en spirituele wereld bedreigt.

Voor Manggarai-vrouwen hebben land en water een diepe betekenis. Ze worden gezien als “ende” (moeder), bron van leven. In hun getuigenissen klinkt vaak de zin: “tana hitu Ende Dami”, ofwel ‘het land is onze moeder’.

Hun verzet gaat daarom verder dan kritiek op de technische kant van het project. Het is ook een protest tegen een business model dat de aarde, en vaak ook vrouwen, ziet als iets dat kan worden uitgebuit.

Hun inzet toont dat een rechtvaardige energietransitie alleen mogelijk is wanneer vrouwen een centrale plaats krijgen in de besluitvorming. 

Ook binnen Indonesië groeit de kritiek. In januari 2025 sprak aartsbisschop Paulus Budi Kleden van Ende zich expliciet uit tegen meerdere aardwarmteprojecten, nadat hij getuigenissen van getroffen gemeenschappen had gehoord. Zijn boodschap was helder: de kerk heeft de verantwoordelijkheid op te komen voor waardigheid, veiligheid en rechtvaardigheid. 

Flores toont aan dat duurzame energieoplossingen niet slagen wanneer ze worden opgelegd zonder instemming van de gemeenschappen die het meest worden getroffen. In een tijd waarin de wereld dringend moet overschakelen op hernieuwbare energie, herinnert Flores ons eraan dat klimaatoplossingen pas werken wanneer ze sociaal rechtvaardig, participatief en cultureel gevoelig zijn.  

De strijd van Flores is geen strijd tegen duurzaamheid. Het is een strijd voor een betere, inclusievere vorm ervan.